विशेष लेख
रजनीश जोशी
उजनी धरण, डेटा सेंटर आणि पाणी टंचाई!
डेटा सेंटरला दररोज किती पाणी लागते आणि ते कुठून, कसे उपलब्ध करणार हे लोकांना विश्वासात घेऊन समजावून सांगणे गरजेचे आहे. उजनी धरणातील पाण्याचा हिशेब जुळत नाही. तशात असे सेंटर उभे केल्याने पडणारा ताण कसा सहन करणार? केवळ राजकारण करून लोकांची माथी भडकवणे योग्य नाही, हे दोन्ही बाजूंच्या पक्षांनी लक्षात घ्यायला हवे.
दुष्काळ आणि जल, चारा, धान्य, ऊर्जा, इंधन नियोजन हे एकमेकांशी निगडित कळीचे मुद्दे आहेत. त्याकडे गंभीरपणे बघावे. सोलापूरचे जिल्हाधिकारी एस. कार्तिकेयन यांनी आज स्थानिक वृत्तपत्रांतून केलेला खुलासा वरवरचा आणि प्रकल्पाबद्दल आणखी प्रश्न निर्माण करणारा आहे.खालील मुद्दे संकलित आहेत, पण डेटा सेंटरबद्दल विचार करायला लावणारे आहेत.
जल वापरात वाढ
सध्याच्या अंदाजानुसार, भारतातील डेटा-सेंटर दरवर्षी सुमारे 150 अब्ज लिटर पाणी वापरतात. 2030 पर्यंत हा वापर सुमारे 0.36 अब्ज घनमीटरपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. म्हणजेच दरवर्षी 19 टक्क्यांहून अधिक वेगाने हा वापर वाढत आहे. दुसरीकडे, भारतातील शहरांमधील एकूण नगरपालिका आणि घरगुती पाण्याची मागणी दरवर्षी सुमारे 26 अब्ज घनमीटर आहे. त्यामुळे देशाच्या एकूण नगरपालिका आणि औद्योगिक पाण्याच्या वापराच्या तुलनेत डेटा-सेंटर उद्योगाचा एकूण पाण्याचा वापर तुलनेने कमी दिसतो. मात्र, अशा एकूण आकडेवारीमुळे खरा धोरणात्मक प्रश्न लपला जाऊ शकतो. पाण्याची कमतरता प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक हंगामात सारखी नसते. आधीच पाण्याचा मोठा ताण असलेल्या शहरांमध्ये किंवा नदीखोऱ्यांमध्ये राष्ट्रीय पातळीवर तुलनेने कमी असलेली अतिरिक्त मागणीही स्थानिक पातळीवर मोठा परिणाम करू शकते. 2030 पर्यंत भारताची शहरी लोकसंख्या 2025 मधील 513 दशलक्षवरून जवळपास 600 दशलक्ष होण्याचा अंदाज आहे.
दरडोई पाण्यापेक्षा जास्त वापर
काही अंदाजांनुसार, बाष्पीभवनावर आधारित कूलिंग वापरणारे 100-मेगावॅट क्षमतेचे मोठे डेटा-सेंटर दररोज सुमारे 20 लाख लिटर पाणी वापरते. तर काही अभ्यासांमध्ये दर मेगावॅटमागे वर्षाला 25 ते 26 दशलक्ष लिटर पाण्याच्या वापराचा अंदाज दिला आहे, ज्यामुळे दररोजचा वापर सुमारे 70 लाख लिटरपर्यंत पोहोचतो. हा अधिकचा अंदाज शहरातील काही हजार कुटुंबांच्या दररोजच्या घरगुती पाण्याच्या गरजेइतका आहे. वेगवेगळ्या अंदाजांमध्ये एवढी मोठी तफावत असणे ही एका मोठ्या समस्येकडे लक्ष वेधते: प्रमाणित पद्धतीने माहिती उपलब्ध नसल्यामुळे डेटा-सेंटरचा मूलभूत पाणी वापर किती आहे, हे निश्चित करणेही कठीण आहे.पाणीपुरवठ्याची समस्याडेटा-सेंटरची प्रमुख केंद्रे मुंबई, बंगळुरू, चेन्नई, हैदराबाद आणि राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र आहेत. या सर्व ठिकाणी नगरपालिका पाणीपुरवठ्याच्या समस्या आधीपासूनच आहेत. स्वतंत्र अभ्यासानुसार, या दशकात उभारली जाणारी 60 ते 80 टक्के नवीन डेटा-सेंटर पाण्याचा मोठा ताण असलेल्या भागांमध्ये असण्याची शक्यता आहे. भारत जगाच्या 18 टक्के लोकसंख्येला आधार देतो, मात्र जगातील गोड्या पाण्यापैकी केवळ 4 टक्के पाणी भारताकडे आहे. त्यामुळे डेटा-सेंटर कुठे उभारले जातात, हे ते किती पाणी वापरतात इतकेच महत्त्वाचे आहे.
रजनीश जोशी सोलापूर
(लेखक हे ज्येष्ठ पत्रकार असून जल संकटाचे अभ्यासक आहेत)
