लिव्हर कशामुळे खराब होतो ? जाणून घ्या कारणे

जागतिक यकृत (लिव्हर) दिवस 19.04.2026

लिव्हर दारूमुळे खराब होतो का..? लिव्हर कशामुळे खराब होतो ..?याबाबतची कारणमिमांसा सांगताना जागतिक यकृत दिनानिमित्त लातूर येथील सुप्रसिद्ध पोट विकार तज्ञ व गुगळे मेमोरियल हॉस्पिटलचे संचालक डॉ. दीपक गुगळे यांनी लिहिलेला हा अभ्यासपूर्ण लेख प्रसिद्ध करीत आहोत -संपादक

यकृत हे एक शरीराचे पॉवरहाऊस असून ते रक्त फिल्टर करते, अन्न पचन, ऊर्जा साठवणे आणि शरीर संतुलित ठेवते. परंतु आज, जागतिक प्रौढ लोकसंख्येपैकी 1/3 लोक मेटाबॉलिक डिसफंक्शन-संबंधित स्टीटोटिक यकृत रोग (MASLD) ने जगत आहेत. बहुतेकदा वजन (लठ्ठपणा), आहार आणि जीवनशैलीशी जोडलेले MASLD वर्षानुवर्षे शांत राहू शकते, परंतु कालांतराने फायब्रोसिस, सिरोसिस किंवा यकृताचा कर्करोग देखील होऊ शकतो. यकृताचा आजार फक्त अल्कोहोलमुळे होत नाही तर आनुवंशिकता, विषाणू किंवा आहारामुळे सुद्धा होण्याची शक्यता असू शकते .

2026 थीम : “सॉलिड हॅबिट्स, स्ट्राँग लिव्हर”,

(“उत्तम सवयी, मजबूत यकृत”)यकृत मजबूत ठेवणाऱ्या चार मुख्य सवयीं: संतुलित आहार, व्यायाम, अल्कोहोलचे सेवन कमी करणे आणि यकृताची नियमित तपासणी करणे, या सवयींना दैनंदिन जीवनाचा भाग बनवून यकृताच्या आरोग्यावर नियंत्रण ठेवू शकतो आणि गंभीर गुंतागुंत टाळू शकतो .यकृताला अनेकदा मानवी शरीराचा “मूक नायक” म्हटले जाते. यकृत अथकपणे 500 हून अधिक महत्त्वाची कार्ये करते, ज्यामध्ये विषारी पदार्थ फिल्टर करणे आणि पचनास मदत करणे ते रक्तातील साखरेचे नियमन करणे आणि आवश्यक जीवनसत्त्वे साठवणे. लिवरची महत्त्वपूर्ण भूमिका असूनही, समस्या गंभीर होईपर्यंत यकृताच्या आरोग्याकडे वारंवार दुर्लक्ष केले जाते. यकृत ह्या अविश्वसनीय अवयवामध्ये पुनर्जन्म करण्याची शक्ती असली तरी ती अजिंक्य नाही.

लिव्हरचा भारतात व जागतिक स्तरावर भार :

भारतात दरवर्षी यकृत विकारांमुळे होणाऱ्या मृत्यूंची संख्या २,००,००० ते २,६८,००० पेक्षा जास्त आहे व जगभरात होणाऱ्या एकूण मृत्यूंपैकी सुमारे १८.३% मृत्यू भारतात होतात; २०२६ च्या सुरुवातीपर्यंत, भारत हे यकृत विकारांमुळे होणाऱ्या मृत्यूंचे जागतिक केंद्र बनले आहे. हा आजार भारतातील सुमारे ३८.९% प्रौढांना प्रभावित करतो आणि मृत्यूचे एक वाढते कारण बनत आहे, मद्यपानाशी संबंधित विशेषतः मध्यमवयीन पुरुषांमध्ये हे मृत्यूचे एक महत्त्वपूर्ण कारण म्हणून कायम आहे, प्रमुख कारणे : मृत्यूंच्या संख्येत होणाऱ्या या वाढीमागे ‘नॉन-अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हर डिसीज’ (NAFLD /MASLD), मद्यपानाशी संबंधित यकृत विकार (ALD) आणि विषाणूजन्य हिपॅटायटीस (B व C ही प्रमुख कारणे आहेत.सुप्त साथ (Silent Epidemic) भारतातील सुमारे २५% लोकांना NAFLD असण्याची शक्यता आहे; लठ्ठपणा आणि जीवनशैलीशी संबंधित सवयीमुळे, यकृत विकारांचा प्रमाण आता तरुण प्रौढ आणि मद्यपान न करणाऱ्या लोकांवरही वाढत्या प्रमाणात दिसून येत आहे.पुरुषांमधील मृत्यू: पुरुषांवर या विकारांचा सर्वाधिक परिणाम होत असून, ३५ ते ५४ या वयोगटातील पुरुषांमध्ये मृत्यूचे प्रमाण सर्वाधिक आहे.सिरोसिस: भारतात यकृताच्या ‘सिरोसिस’ या विकारांमुळे दरवर्षी १,००,००० पेक्षा जास्त मृत्यू होतात.

जागतिक स्तरावरील यकृत विकारांमुळे होणाऱ्या मृत्यूंची आकडेवारी

एकूण वार्षिक मृत्यू: जगभरात यकृत विकारांमुळे दरवर्षी २० लाखांहून अधिक मृत्यू होतात; जागतिक स्तरावर होणाऱ्या एकूण मृत्यूंपैकी हे प्रमाण ४% इतके आहे म्हणजेच, दर २५ मृत्यूंपैकी साधारणपणे १ मृत्यू यकृताच्या आजारामुळे होतो.देशांनुसार जागतिक क्रमवारी (२०२१ ची आकडेवारी, जी २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झाली):१. भारत : 277,130 मृत्यू २ चीन : 156,419 मृत्यू ३ ईडोनेशिया : 101,589 मृत्यू ४. अमेरिका : 66,529 मृत्यू ५. ईजिप्त : 49,222 मृत्यू

यकृत आजाराची प्राथमिक लक्षणे :

यकृताचा प्रारंभिक आजार शांत राहू शकतो, परंतु जेव्हा भूक न लागणे, सूज येणे किंवा जडपणा यांसारखी लक्षणे दिसतात तेव्हा त्याकडे दुर्लक्ष केले जाऊ शकते. • सततचा थकवा जो तुमच्या दिनचर्येशी जुळत नाही, • भूक न लागणे, • पोटात गोळा येणे किंवा जडपणा, • त्वचेचे स्पष्ट कारण नसलेले खाज सुटणे, • गडद लघवी, • पाय, घोट्या किंवा ओटीपोटात सूज येणे, नंतरच्या आजारात डोळे किंवा त्वचा पिवळी पडणेयकृताचे रोग वैविध्यपूर्ण आहेत, परंतु ते सामान्यतः काही प्राथमिक श्रेणींमध्ये येतात. • MASLD(पूर्वीचे NAFLD): यकृतामध्ये जादा चरबी जमा झाल्यामुळे, बहुतेकदा लठ्ठपणा आणि टाइप 2 मधुमेहाशी संबंधित असतो .• हिपॅटायटीस (A, B, C, E): विषाणूजन्य संसर्ग ज्यामुळे जळजळ होते. हिपॅटायटीस बी आणि सी हे जागतिक स्तरावर दीर्घकालीन यकृत रोगाचे प्रमुख कारण आहेत.• अल्कोहोल-संबंधित यकृत रोग (ALD): अनेक वर्षांपासून जास्त प्रमाणात मद्यपान केल्यामुळे होणारे नुकसान.• ऑटोइम्यून यकृत रोग: शरीराची रोगप्रतिकारक यंत्रणा चुकून यकृताच्या पेशींवर हल्ला करते • यकृत सिरोसिस: दीर्घकालीन नुकसानाचा परिणाम ज्यामुळे कायमचे डाग पडतात.यकृत रोगांची कारणे काही घटक अनुवांशिक असले तरी अनेक आपल्या नियंत्रणात असतात. • खराब आहार: साखर, संतृप्त चरबी आणि प्रक्रिया केलेले पदार्थ जास्त प्रमाणात घेणे.बैठी जीवनशैली: व्यायामाचा अभाव यामुळे लठ्ठपणा येतो.• अल्कोहोलचा गैरवापर: तीव्र मद्यपान.• व्हायरल एक्सपोजर: सामायिक सुया वापरणे किंवा संक्रमित शारीरिक द्रवांसह असुरक्षित संपर्क.• अनियंत्रित सप्लिमेंट्स: काही ओव्हर-द-काउंटर औषधांचा अतिवापर किंवा हर्बल सप्लिमेंट्स जे यकृतासाठी विषारी असू शकतात.यकृताच्या समस्येची लक्षणे यकृत लवचिक आहे, परंतु जेव्हा ते दबावाखाली असते तेव्हा खालीलपैकी काही लक्षणे • कावीळ: त्वचा व डोळे पिवळे पडते .• ओटीपोटात दुखणे आणि सूज: विशेषत: उजव्या बाजूला बरगड्यांच्या खाली.• तीव्र थकवा: तुम्ही कितीही विश्रांती घेतली तरीही थकवा जाणवणे.• गडद लघवी किंवा फिकट मल: मला च्या रंगात बदल • सहज जखम होणे: संघर्ष करत असलेले यकृत पुरेसे गोठणारे प्रथिने तयार करू शकत नाही.मुख्य प्रतिबंधात्मक टप्पे:• संतुलित पोषण: “द्रव साखर” (सोडा आणि रस) कमी करताना फायबर युक्त भाज्या, संपूर्ण धान्य आणि पातळ प्रथिने यावर भर द्या .• हायड्रेशन: विषारी पदार्थ बाहेर फेकण्यासाठी पाणी हे सर्वोत्तम साधन आहे.•

लसीकरण:

हिपॅटायटीस ए आणि बी विरुद्ध लसीकरण केले असल्याची खात्री करा.• मध्यम औषधे: अल्कोहोलमध्ये औषधे कधीही मिसळू नका आणि टाळा रोजच्या चांगल्या सवयी यकृताचे रक्षण करतातजागतिक यकृत दिन मोहीम अंतर्गत या उपयुक्त सवयींचे अनुकरण करावे आस सल्ला दिला आहे. सर्वात उपयुक्त दैनंदिन सवयी म्हणजे संतुलित खाणे, नियमित हालचाल, कमी मद्यपान आणि यकृताची नियमित तपासणी. यकृताचे रक्षण करणाऱ्या दैनंदिन सवयी आहेत:• कमी अल्ट्रा-प्रक्रिया केलेले पदार्थ खा आणि अतिरिक्त संतृप्त चरबी कमी करा• आठवड्यातील बहुतेक दिवस शारीरिकदृष्ट्या सक्रिय रहा, व्यायाम करा • अल्कोहोल कमी करा, किंवा यकृत रोग आधीच असल्यास ते टाळा•

वारंवार यकृताच्या सामान्य चाचण्यांकडे दुर्लक्ष करू नका•

तुम्हाला आधीच लठ्ठपणा, मधुमेह किंवा कौटुंबिक इतिहास असल्यास नियमित तपासणीसाठी विचारायकृताच्या आरोग्याबद्दल गैरसमज आणि तथ्येयकृताच्या आरोग्याविषयी सत्य समजून घेतल्याने गंभीर गुंतागुंत टाळण्यास मदत होते. जागतिक यकृत दिन यकृताच्या आजारांबद्दल सामान्य गैरसमजांच्या जागृतीला प्रोत्साहन देतो.गैरसमज 1: फक्त अल्कोहोलमुळे यकृताचे आजार होतातवस्तुस्थिती: फॅटी लिव्हर डिसीज, व्हायरल हेपेटायटीस, लठ्ठपणा आणि मधुमेह यांसारख्या परिस्थितीमुळे देखील यकृत खराब होऊ शकते.गैरसमज 2: यकृताचा आजार नेहमी लवकर लक्षणे दाखवतोवस्तुस्थिती: यकृताचे अनेक विकार शांतपणे विकसित होतात आणि केवळ प्रगत अवस्थेतच आढळून येतात.गैरसमज 3: डिटॉक्स पेये यकृत पूर्णपणे स्वच्छ करू शकतातवस्तुस्थिती: यकृत नैसर्गिकरित्या शरीराला डिटॉक्स करते. जलद डिटॉक्स सोल्यूशन्सपेक्षा निरोगी जीवनशैलीच्या सवयी यकृताच्या कार्यास चांगली चालना देतात .गैरसमज 4: पातळ लोकांना फॅटी लिव्हर होऊ शकत नाही.

वस्तुस्थिती:

सामान्य वजन असलेल्या लोकांमध्ये देखील खराब आहार किंवा चयापचय समस्यांमुळे फॅटी यकृत विकसित होऊ शकते.गैरसमज 5: यकृताचे नुकसान नेहमीच कायम असतेवस्तुस्थिती: यकृताच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातील समस्या बऱ्याचदा वेळेवर वैद्यकीय सेवा आणि जीवनशैलीतील बदलांसह व्यवस्थापित किंवा उलट केल्या जाऊ शकतात.गैरसमज 6: वेदना हे यकृताच्या आजाराचे सामान्य लक्षण आहेवस्तुस्थिती: यकृताच्या आजारामुळे सुरुवातीला वेदना होत नाहीत, त्यामुळे नियमित आरोग्य तपासणी महत्त्वाची ठरते.

डॉ. दिपक सुवलालजी गुगळे

(इंडो-लॅपरोस्कोपीक सर्जन (पोट विकार तज्ञ),डॉ एस.बी. गुगळे मेमोरियल हॉस्पिटल, मेन रोड, लातूर,)